Dieta bez nabia艂u

Bezlaktozowa czy bezmleczna? Przeczytaj poni偶ej m膮dro艣ci o dietach, albo wybierz dowolne wykluczenia i sprawd藕 na w艂asnej sier艣ci. Zawsze pycha!


Ma艂pie menu - szef kuchni poleca

Sprawd藕 co ma艂pa przygotowuje w diecie bezmlecznej

W ma艂pim Centrum Dowodzenia Jedzeniem mo偶esz wybiera膰 pomi臋dzy kilkoma wariantami dania na ka偶dy dzie艅 oraz dowolnie planowa膰 harmonogram dostaw


Dieta bezmleczna i dieta bezlaktozowa - co je r贸偶ni?

SPIS TRE艢CI

Produkty mleczne budz膮 w nas r贸偶ne emocje. Od mi艂o艣nik贸w nabia艂u w ka偶dej postaci, poprzez ograniczaj膮cych si臋 do 偶贸艂tego sera na pizzy czy zapiekance, a ko艅cz膮c na tych, kt贸rzy od samego zapachu mleka dostaj膮 nudno艣ci. Jednak czy tego chcemy, czy nie, czasem trzeba wykluczy膰 nabia艂 z jad艂ospisu - ca艂kowicie lub cz臋艣ciowo.

Spora cz臋艣膰 moich pacjent贸w zg艂asza dolegliwo艣ci po spo偶yciu mleka i niekt贸rych jego przetwor贸w. Jednak zazwyczaj takie produkty jak sery 偶贸艂te, jogurty, kefiry i mas艂o s膮 dobrze tolerowane. Nic dziwnego - nietolerancja laktozy jest znacznie bardziej powszechna ni偶 alergia na bia艂ka mleka krowiego. Szacuje si臋, 偶e na t臋 pierwsz膮 cierpi ponad 1/3 Polak贸w, a druga dotyczy przede wszystkim dzieci - do 7,5% z nich (i zwykle z niej wyrastaj膮). [1,2,3] 

Zdarza si臋, 偶e ograniczenia dietetyczne nie s膮 wynikaj膮 ze wskaza艅 zdrowotnych, a z pod膮偶ania za trendami 偶ywieniowymi, kt贸re niekoniecznie musz膮 by膰 s艂uszne. W ostatnim czasie ro艣nie zainteresowanie tematem wykluczenia nabia艂u i laktozy z diety. 艢wiadczy膰 o tym mo偶e intensywny proces wdra偶ania produkt贸w bezlaktozowych na polski rynek, kt贸ry nast膮pi艂 w latach 2014-2015. Wcze艣niej zainteresowanie tego typu produktami by艂o niewielkie. [4]

Niezale偶nie od tego, dlaczego decydujemy si臋 na diet臋 eliminacyjn膮, warto zapozna膰 si臋 z ni膮 bli偶ej. Czym jest dieta bezmleczna, a czym bezlaktozowa? Kiedy je stosowa膰? Z jakimi wi膮偶膮 si臋 niedoborami? Na co zwr贸ci膰 uwag臋 podczas komponowania jad艂ospisu? Zapraszam do lektury artyku艂u.

Mmm ja to lubi臋 tylko mleko o smaku bananowym. Osobi艣cie uwa偶am, 偶e to najlepszy napojowy wynalazek cz艂owiek贸w w ca艂ej kosmod偶ungli!
Ma艂pa m贸wiPoprosz臋 papu!

Kiedy wykluczy膰 laktoz臋 lub nabia艂 z diety?

Wskazaniem zdrowotnym do stosowania diety bezmlecznej jest alergia na bia艂ka mleka krowiego, a do diety bezlaktozowej - nietolerancja laktozy. Stanowi膮 one najcz臋艣ciej wyst臋puj膮ce nieprawid艂owe reakcje na pokarmy. [5,6,7] Cho膰 zupe艂nie r贸偶ni膮 si臋 w kwestii zachodz膮cych mechanizm贸w, to dolegliwo艣ci jakie powoduj膮 mog膮 by膰 do siebie bardzo zbli偶one. [8] 

Wed艂ug niekt贸rych danych nawet co pi膮ta osoba zmienia swoj膮 diet臋 z powodu nadwra偶liwo艣ci pokarmowej. Co ciekawe, najcz臋stsze wyst臋powanie nieprawid艂owych reakcji na pokarmy dostrzega si臋 w krajach wysoko rozwini臋tych. Odpowiada膰 za to mog膮 zanieczyszczenie 艣rodowiska, wi臋ksze spo偶ycie 偶ywno艣ci wysokoprzetworzonej, stres czy szybkie tempo 偶ycia. [9,10,11]

Alergia na bia艂ka mleka krowiego jest najcz臋艣ciej wyst臋puj膮c膮 alergi膮 pokarmow膮 w艣r贸d dzieci, a nietolerancja laktozy to jedna z najbardziej powszechnych nietolerancji pokarmowych w og贸le. O ile ta pierwsza dotyczy zwykle dzieci (kt贸re z czasem zwykle z niej wyrastaj膮), o tyle druga - zazwyczaj doros艂ych. Wskazania 偶ywieniowe s膮 r贸偶ne dla obu tych schorze艅. [5,6,7]

Cz臋sto przyczyn膮 wykluczania nabia艂u z jad艂ospisu s膮 inne powody ni偶 wskazania zdrowotne: przekonania etyczne, pod膮偶anie za trendami lub po prostu - kwestie smakowe. Cho膰 nie jest to potwierdzone silnymi dowodami naukowymi, czasem dieta bezmleczna jest stosowana w chorobie Hashimoto, a tak偶e wspomagaj膮co w leczeniu tr膮dziku. Wi臋cej informacji na temat zalece艅 偶ywieniowych w przebiegu tych dw贸ch schorze艅 przeczytasz w artyku艂ach: Choroba Hashimoto - fakty i mity dietetyczne oraz Dieta podczas leczenia tr膮dziku - najwa偶niejsze informacje.

Ja ju偶 rozumiem czym r贸偶ni si臋 alergia na bia艂ka mleka krowiego od nietolerancji laktozy. Je艣li Ty wci膮偶 masz z tym problem zajrzyj do innych artyku艂贸w na moim blogu wskazanych tutaj przez Ol臋 i skorzystaj z najlepszych ma艂pich wskaz贸wek dietetycznych.
Ma艂pa m贸wiChc臋 je艣膰!

Czym si臋 r贸偶ni alergia od nietolerancji?

W艣r贸d niepo偶膮danych reakcji na pokarmy mo偶emy wyr贸偶ni膰 toksyczne i nietoksyczne. Ta pierwsza wyst膮pi u ka偶dego po spo偶yciu szkodliwego sk艂adnika (np. Salmonelli w tiramisu). Druga zwi膮zana jest z nadwra偶liwo艣ci膮 pokarmow膮 i wyst膮pi tylko u osoby z predyspozycjami - brakiem konkretnego enzymu, nieszczeln膮 barier膮 jelitow膮 lub nieprawid艂owo reaguj膮cym uk艂adem odporno艣ciowym.

Nadwra偶liwo艣膰 pokarmowa to og贸lnie rzecz ujmuj膮c - wszelkie nieprawid艂owe reakcje organizmu na pokarmy, kt贸re s膮 tolerowane przez zdrowe osoby. W tych reakcjach mo偶e bra膰 udzia艂 uk艂ad odporno艣ciowy lub nie. W pierwszym przypadku b臋dziemy m贸wi膰 o alergii, a w drugim - o nietolerancji.  [8] 

Niepo偶膮dane reakcje na pokarmy

Alergia a nietolerancja pokarmowa

Alergia pokarmowa wynika z reakcji uk艂adu odporno艣ciowego na bia艂ka (alergeny) obecne w pokarmie. Jej objawy mog膮 dotyczy膰 wielu narz膮d贸w i uk艂ad贸w: 

  • oddechowego (katar, infekcje dr贸g oddechowych), 
  • sk贸ry (zmiany atopowe, pokrzywka), 
  • przewodu pokarmowego (biegunka, wymioty, b贸le brzucha), 
  • uk艂adu nerwowego (migrena, zaburzenia snu). [5,6]

Alergie pokarmowe najcz臋艣ciej wyst臋puj膮 u ma艂ych dzieci, poniewa偶 niedojrza艂a jeszcze b艂ona 艣luzowa jelit jest bardziej przepuszczalna. Przenikaj膮ce przez ni膮 wielkocz膮steczkowe bia艂ka mog膮 powodowa膰 reakcj臋 uk艂adu odporno艣ciowego. Z czasem organizm mo偶e naby膰 tolerancj臋 na dany sk艂adnik. [5] W艣r贸d dzieci najcz臋艣ciej alergizuj膮cym produktem jest mleko krowie, a u doros艂ych orzechy i owoce morza. [8,9,12]

Natomiast nietolerancja pokarmowa zwi膮zana jest z zaburzeniem trawienia lub wch艂aniania sk艂adnika pokarmowego. Jedn膮 z jej przyczyn jest niedob贸r enzym贸w trawi膮cych dany zwi膮zek. Innym powodem mo偶e by膰 uszkodzenie kosmk贸w jelitowych odpowiadaj膮cych za wch艂anianie sk艂adnik贸w. [5,6,8] Nietolerancje pokarmowe s膮 cz臋艣ciej spotykane, ni偶 alergie pokarmowe. [8] Do najbardziej powszechnych nale偶膮 nietolerancja laktozy, fruktozy, czy glutenu (czyli celiakia - o diecie stosowanej w jej przypadku przeczytasz w artykule dieta bezglutenowa). [9,11]

Objawy alergii i nietolerancji z przewodu pokarmowego mog膮 by膰 podobne. Odr贸偶nienie jednej od drugiej na podstawie samych dolegliwo艣ci jest bardzo trudne. Dobrym przyk艂adem na to b臋d膮 w艂a艣nie objawy wyst臋puj膮ce po spo偶yciu mleka i jego przetwor贸w. Nie jestesmy w stanie obiektywnie stwierdzi膰, czy to laktoza, czy bia艂ko z mleka spowodowa艂o u nas b贸le brzucha, wzd臋cia i biegunk臋. [8,9,11]

Dobrze, 偶e ja nie mam ani alergii ani nietolerancji pokarmowej na banany!
Ma艂pa m贸wiGotuj mi ma艂po!

Diagnostyka alergii i nietolerancji pokarmowych

Punktem wyj艣cia do diagnostyki zar贸wno alergii jak i nietolerancji pokarmowej jest przede wszystkim dobrze zebrany wywiad lekarski. Bardzo pomocne w identyfikacji mo偶e by膰 prowadzenie dzienniczka 偶ywieniowego, w kt贸rym notujemy wszystkie spo偶ywane pokarmy i dolegliwo艣ci. [11] 

W kierunku alergii wykonywane s膮 ponadto:

  • Punktowe testy sk贸rne - badaj膮 obecno艣膰 przeciwcia艂 IgE w sk贸rze.
  • Badanie obecno艣ci przeciwcia艂 IgE w surowicy krwi.
  • Testy eliminacji i prowokacji - na pocz膮tku eliminujemy podejrzany pokarm, a po ust膮pieniu objaw贸w stosujemy prowokacj臋. [2,11,13] 

O ile w diagnostyce alergii pokarmowej mo偶emy bada膰 wra偶liwo艣膰 na kilka sk艂adnik贸w jednocze艣nie (w testach sk贸rnych lub badaniach przeciwcia艂 z krwi), o tyle diagnostyka nietolerancji jest bardziej mozolna. Na przyk艂ad przy podejrzeniu nietolerancji glutenu wykonujemy inne badania ni偶 w przy nietolerancji laktozy (przeczytasz o nich w artykule Dieta bezglutenowa). Do diagnostyki tej drugiej s艂u偶膮 przede wszystkim:

  • Wodorowy test oddechowy - wykorzystuje fakt, 偶e w przypadku nietolerancji laktozy dochodzi do jej fermentacji przez bakterie z wydzieleniem licznych gaz贸w, mi臋dzy innymi wodoru. Test polega na oznaczeniu jego poziomu w wydychanym powietrzu. Pierwszy pomiar wykonywany jest na czczo. Nast臋pnie pacjent dostaje roztw贸r laktozy do wypicia, a potem przez kilka godzin w okre艣lonych odst臋pach czasu wykonywane s膮 kolejne pomiary. Wzrost poziomu wodoru 艣wiadczy o tym, 偶e laktoza nie jest trawiona przez enzymy, tylko fermentowana przez bakterie. [1]
  • Krzywa glukozowa po obci膮偶eniu laktoz膮 - badanie polega na oznaczaniu poziomu glukozy z krwi na czczo, a nast臋pnie po w pierwszej i drugiej godzinie od wypicia roztworu laktozy. U os贸b z nietolerancj膮 wzrost poziomu glukozy nie przekroczy 20 mg/dl.  [5]
  • Badanie kwasowo艣ci stolca - u os贸b nietoleruj膮cych laktozy pH b臋dzie wynosi艂o mniej ni偶 5,5. [1,5,8]

Leczenie zar贸wno alergii pokarmowej jak i nietolerancji jest takie samo - wykluczenie produktu odpowiedzialnego za wyst臋powanie dolegliwo艣ci. Czasem musimy po偶egna膰 si臋 z danym sk艂adnikiem na ca艂e 偶ycie (np. w przypadku celiakii), a niekiedy jest to tylko czasowa separacja (np. w przypadku alergii na bia艂ka mleka, z kt贸rej dzieci z czasem mog膮 wyrosn膮膰). [6,8]

Je艣li musisz stosowa膰 jaki艣 wykluczenia w swojej diecie, moje ma艂pie pude艂ka b臋d膮 dla Ciebie idealne! Moi ma艂pi kucharze dobrze wiedz膮, czym si臋 r贸偶ni papu bez laktozy od papu bez nabia艂u. Zam贸w i spr贸buj jakie to pyszne!
Ma艂pa m贸wiZamawiam!

Alergia na bia艂ka mleka krowiego 

Mleko krowie zawiera oko艂o trzydziestu r贸偶nych bia艂ek. [14] Jednak w艂a艣ciwo艣ci uczulaj膮ce posiada tylko kilka z nich: 

  • kazeina (stanowi wi臋kszo艣膰 bia艂ek mleka, nawet do 80%)
  • bia艂ka serwatkowe: 
    • beta-laktoglobulina - zdecydowanie najcz臋stsza przyczyna alergii, 
    • alfa-laktoalbumina, 
    • albumina wo艂owa, 
    • immunoglobuliny. [2,3,15]

Co wa偶ne, pasteryzacja mleka nie zmniejsza jego w艂a艣ciwo艣ci uczulaj膮cych. [2] Natomiast sterylizacja niweluje alergizuj膮ce w艂a艣ciwo艣ci bia艂ek serwatkowych, ale kazeiny jedynie zmniejsza. [3] 

Ma艂pki mleka krowiego pi膰 nie mog膮, wi臋c ja takiego nie ruszam. Nawet tego o bananowym smaku!
Ma艂pa m贸wiJa te偶 nie!

Dieta bezmleczna

Dieta bezmleczna polega na eliminacji z jad艂ospisu wszystkich produkt贸w, kt贸re zawieraj膮 bia艂ka mleka. Panuje b艂臋dne przekonanie, 偶e w przypadku alergii na bia艂ka mleka krowiego mo偶na stosowa膰 mleko kozie lub owcze. Niestety, wymienione zamienniki r贸wnie偶 mog膮 powodowa膰 objawy uczulenia, poniewa偶 zawieraj膮 bia艂ka bardzo podobne w budowie. Dlatego te偶 na diecie bezmlecznej nale偶y wykluczy膰 z ka偶de mleko, a tak偶e wszystkie jego przetwory: 

  • mleko krowie, kozie, owcze,
  • mleko bezlaktozowe,
  • mleko skondensowane, w proszku,
  • mleko smakowe,
  • mleko acidofilne,
  • serwatka,
  • jogurty, kefiry, ma艣lanki, 
  • 艣mietany i 艣mietanki,
  • sery twarogowe,
  • serki homogenizowane,
  • serki kanapkowe,
  • serek wiejski, 
  • ser feta, 
  • ser mozzarella,
  • sery podpuszczkowe (偶贸艂te),
  • sery ple艣niowe,
  • sery topione,
  • ser mascarpone,
  • lody mleczne,
  • bita 艣mietana,
  • cukierki mleczne (np. kr贸wki),
  • mleczna czekolada,
  • budynie na mleku,
  • kremy na bazie mleka czy 艣mietanki,
  • mas艂o. [2,3,12]

Stosuj膮c diet臋 bezmleczn膮, powinni艣my by膰 czujni. Zdarza si臋, 偶e mleko w sk艂adzie produktu wyst臋puje pod pseudonimem. Ma ich nawet kilka:

  • podpuszczka,
  • laktoza,
  • kazeina,
  • laktoalbumina,
  • serwatka,
  • aromatyzowany karmel,
  • aromaty bia艂ek,
  • aromaty naturalne,
  • sztuczny aromat mas艂a.
Czujna Ola zwr贸ci艂a uwag臋 na wszystkie niuanse. Unikanie mleka wcale nie jest takie 艂atwe! Moi kucharze, kt贸rzy gotuj膮 dania bezmleczne to s膮 jednak nie藕li spryciarze.
Ma艂pa m贸wiNo to chc臋!

殴r贸d艂a wapnia na diecie bezmlecznej

Dieta bezmleczna eliminuje z jad艂ospisu spor膮 grup臋 produkt贸w, a konsekwencj膮 tego jest ryzyko wyst膮pienia niedobor贸w pokarmowych. Nabia艂 charakteryzuje si臋 du偶膮 g臋sto艣ci膮 od偶ywcz膮 (to znaczy 偶e dostarcza du偶膮 pul臋 mikroelement贸w w stosunku do dostarczanych kalorii), a sk艂adniki w nim zawarte s膮 dobrze przyswajane przez organizm. Dotyczy to zw艂aszcza wapnia, bowiem mleko i produkty mleczne stanowi膮 jego 藕r贸d艂o o najwy偶szym stopniu przyswajalno艣ci. W typowej diecie, produkty mleczne pokrywaj膮 nawet 80% dziennego zapotrzebowania na wap艅. Szczeg贸lnie bogatym jego 藕r贸d艂em s膮 sery 偶贸艂te - ju偶 5 plasterk贸w pokrywa ca艂e dzienne zapotrzebowanie na ten pierwiastek. [16] 

Jednak z odrobin膮 wiedzy i kreatywno艣ci mo偶na pokry膰 zapotrzebowanie na wap艅, nie spo偶ywaj膮c wcale produkt贸w mlecznych. Mo偶e to by膰 szczeg贸lnie istotne dla os贸b b臋d膮cych na diecie wega艅skiej. Wi臋cej o tym w artykule Dieta wega艅ska. W艣r贸d produkt贸w nienabia艂owych jest mn贸stwo dobrych 藕r贸de艂 wapnia. Nale偶膮 do nich przede wszystkim: 

  • warzywa kapustne (kapusta, brukselka, jarmu偶, broku艂y), 
  • nasiona ro艣lin str膮czkowych (fasola, groch, soczewica, ciecierzyca, soja), 
  • ryby morskie drobnoo艣ciste spo偶ywane wraz ze szkieletem (szprotka, sardynka), 
  • orzechy (szczeg贸lnie migda艂y i laskowe),
  • nasiona (zw艂aszcza maku i sezamu),
  • suszone figi i morele,
  • amarantus, komosa ry偶owa (quinoa),
  • tofu,
  • wody wysokozmineralizowane (o zawarto艣ci minera艂贸w co najmniej 1000 mg w litrze), [1]
  • napoje ro艣linne (sojowe, migda艂owe, kokosowe - wi臋kszo艣膰 spo艣r贸d tych produkt贸w jest fortyfikowana tak膮 sam膮 ilo艣ci膮 wapnia, jaka znajduje si臋 w krowim odpowiedniku). [17]

Warto zwr贸ci膰 uwag臋, 偶e szereg czynnik贸w mo偶e utrudnia膰 wch艂anianie wapnia. S膮 to m.in.: alkohol, kawa, herbata i napoje gazowane. Skoro stosuj膮c diet臋 bezmleczn膮, jeste艣my nara偶eni na niedobory tego pierwiastka, zadbajmy o dobre jego przyswajanie - nie popijajmy posi艂k贸w wymienionymi napojami. [5]

Inne produkty, kt贸rych warto unika膰 w po艂膮czeniu ze 藕r贸d艂ami wapnia to szpinak, szczaw i rabarbar. Zawieraj膮 one kwas szczawiowy, kt贸ry w przewodzie pokarmowym mo偶e wi膮za膰 si臋 z wapniem i uniemo偶liwia膰 jego wch艂anianie. [1,7]

Wap艅 w ro艣linach - ale wyma艂pi艣cie!
Ma艂pa m贸wiDajcie mi te偶!

Jak uzupe艂ni膰 pozosta艂e niedobory na diecie bezmlecznej?

Poza dostarczaniem sporej ilo艣ci wapnia, produkty mleczne s膮 te偶 dobrym 藕r贸d艂em bia艂ka oraz kilku witamin i fosforu. Wykluczaj膮c nabia艂 z diety, musimy zapewni膰 poda偶 innych produkt贸w, kt贸re uzupe艂ni膮 ich potencjalne niedobory:

  • bia艂ko - jego spore ilo艣ci znajduj膮 si臋 w mi臋sie, rybach, jajach i nasionach ro艣lin str膮czkowych,
  • witamina A - dostarcz膮 jej jaja, w膮tr贸bka, t艂uste ryby i mas艂o,
  • witamina B2 -  jej 藕r贸d艂em b臋d膮 mi臋so, pe艂noziarniste produkty zbo偶owe, nasiona ro艣lin str膮czkowych, ryby, jaja, migda艂y oraz sezam,
  • witamina B5 - zawarta jest w mi臋sie, jajach, pe艂noziarnistych zbo偶ach, dro偶d偶ach i otr臋bach, 
  • witamina B12 - dostarczymy jej jedynie w produktach zwierz臋cych - mi臋sie, rybach i jajach,
  • witaminy D - jej 藕r贸d艂em s膮 jaja, ryby oraz grzyby,
  • fosfor - zawarty jest w wielu produktach, m.in. fasoli, migda艂ach, s艂oneczniku, kaszy gryczanej i p艂atkach owsianych. [7,12,18]
Nie ma takiego problemu, na kt贸re ma艂pa nie znalaz艂aby rozwi膮zania. Musisz je艣膰 diet臋 bezmleczn膮? Nie ma problemu, uzupe艂ni臋 Twoje ma艂pie pude艂ka o wszystkie niezb臋dne sk艂adniki. Dla zdrowych Zjadaczy zrobi臋 wszystko!
Ma艂pa m贸wiBior臋 to!

Nietolerancja laktozy

Laktoza (nazywana cukrem mlecznym) jest dwucukrem wyst臋puj膮cym w mleku ssak贸w. [8,10] Charakteryzuje si臋 mniej s艂odkim smakiem ni偶 sacharoza (cukier sto艂owy), co korzystnie wp艂ywa na rozw贸j zmys艂u smaku u noworodka. Ma r贸wnie偶 ni偶szy indeks glikemiczny (40 w por贸wnaniu ze 100 glukozy), co oznacza, 偶e nie b臋dzie tak znacz膮co podnosi膰 poziomu glukozy we krwi. Wi臋cej informacji na temat indeksu glikemicznego przeczytasz w artykule Cukrzyca ci膮偶owa. [1,19]

W prawid艂owo funkcjonuj膮cym organizmie, w jelicie cienkim jest produkowana laktaza. Nale偶y ona do enzym贸w trawiennych i ma tylko jedno zadanie -  roz艂o偶enie laktozy na cukry proste - glukoz臋 i galaktoz臋, kt贸re nast臋pnie zostaj膮 wch艂oni臋te do krwi. [5,20,21]

W przypadku niedoboru enzymu laktazy, laktoza pozostaje niestrawiona i nie mo偶e by膰 wch艂oni臋ta. Przechodzi do jelita grubego gdzie zachodzi jej fermentacja przez flor臋 bakteryjn膮. Wydzielane zostaj膮 gazy - m.in. dwutlenku w臋gla i wod贸r. Zwi臋ksza si臋 r贸wnie偶 osmotyczno艣膰 tre艣ci jelitowej (czyli st臋偶enie sk艂adnik贸w), co powoduje nap艂yw wody do 艣wiat艂a jelita. Daje to typowe objawy nietolerancji - b贸le brzucha, uczucie przelewania, wzd臋cia i biegunk臋. [1,5,20]

Nietolerancja laktozy mo偶e wynika膰 z nast臋puj膮cych zaburze艅:

  1. Niedob贸r laktazy - szacuje si臋, 偶e wyst臋puje u oko艂o 70% doros艂ej populacji [6], a w艣r贸d Polak贸w - u oko艂o 37% doros艂ych [1]. Przyczyn膮 jest zmniejszanie si臋 produkcji laktazy wraz z wiekiem, co wynika z wyciszania aktywno艣ci genu, kt贸ry za to odpowiada. Dochodzi do tego u dziecka po zako艅czeniu okresu karmienia piersi膮. [5,20]  

Niedob贸r laktazy mo偶e by膰 wrodzony lub nabyty (wt贸rny). Ten pierwszy najcz臋艣ciej wyst臋puje w艣r贸d mieszka艅c贸w po艂udniowo-wschodniej Azji - a偶 u 90% populacji. W艣r贸d Europejczyk贸w znacznie rzadziej - 艣rednio u co dziesi膮tego. [16] 

Wt贸rny niedob贸r laktazy wynika m.in. z przebytej chemioterapii lub przez zmniejszenie obszaru wch艂aniania w jelicie cienkim (przy celiakii, po ostrych biegunkach, po stosowaniu antybiotyk贸w, w przebiegu stan贸w zapalnych jelit). W takim wypadku stopniowe eksponowanie organizmu na niewielkie ilo艣ci laktozy i regeneracja kosmk贸w jelitowych mo偶e przywr贸ci膰 jej prawid艂ow膮 tolerancj臋, bowiem enzym laktaza z powrotem zacznie by膰 produkowany. [1,16,20] Nietolerancj臋 laktozy mo偶na tak偶e naby膰 w przypadku wieloletniego unikania produkt贸w nabia艂owych. 鈥淣ieu偶ywany narz膮d zanika鈥 - tak samo brak pobudzania organizmu do produkcji laktazy powoduje zmniejszenie jej aktywno艣ci. [19] 

  1. Alaktazja - jest to ca艂kowity brak enzymu laktazy uwarunkowany genetycznie. Ujawnia si臋 ju偶 u noworodk贸w, takie dzieci nie mog膮 by膰 karmione piersi膮, poniewa偶 natychmiast reaguj膮 siln膮 biegunk膮. Przy zaistnieniu takiej sytuacji konieczna jest odpowiednia diagnostyka. Najbardziej wiarygodne b臋d膮 testy genetyczne. [1]

Zesp贸艂 z艂ego wch艂aniania laktozy - upo艣ledzenie jej wch艂aniania w jelicie cienkim. Mo偶e nie dawa膰 objaw贸w, w takim wypadku stosowanie diety bezlaktozowej nie b臋dzie konieczne. Zdiagnozowa膰 go mo偶na opisan膮 wcze艣niej krzyw膮 glukozow膮 po obci膮偶eniu laktoz膮. [5,20]

Czyli laktoza to cukier?! Wow, nie wiedzia艂em!
Ma艂pa m贸wiJeeeeee艣膰!

Dieta bezlaktozowa 

O ile przy alergii na bia艂ka mleka nale偶y wykluczy膰 nabia艂 w ka偶dej postaci, o tyle w nietolerancji laktozy nie ma takiej konieczno艣ci. Po艣r贸d produkt贸w mlecznych znajduje si臋 spora grupa takich, kt贸re b臋d膮 bezpieczne na diecie bezlaktozowej.  

Bardzo ma艂膮 ilo艣膰 laktozy zawieraj膮 sery podpuszczkowe (偶贸艂te), sery ple艣niowe i mas艂o. Wi臋cej natomiast b臋d膮 dostarcza膰 twarogi, serek wiejski, mozzarella i feta, jednak cz臋sto r贸wnie偶 te sery s膮 dobrze tolerowane przez osoby na diecie bezlaktozowej. [16,20]

Nietypow膮 grup臋 stanowi膮 fermentowane napoje mleczne, takie jak kefir, ma艣lanka, jogurt i mleko acidofilne. Zawieraj膮 sporo laktozy, jednak jest ona w wi臋kszej cz臋艣ci odfermentowana przez bakterie fermentacji mlekowej. Mo偶na powiedzie膰, 偶e wyr臋czaj膮 nas one w procesie trawienia laktozy. Dlatego te偶 takie produkty b臋d膮 dobrze tolerowane. Dodatkowo s膮 bardzo korzystne dla zdrowia. Zawieraj膮 szczepy probiotycznych bakterii, kt贸re zasiedlaj膮 jelito grube i pozytywnie wp艂ywaj膮 na jego funkcjonowanie. Cz臋ste spo偶ywanie fermentowanych produkt贸w mlecznych mo偶e r贸wnie偶 poprawia膰 tolerancj臋 laktozy. [16,19,20]

Do produkt贸w o du偶ej zawarto艣ci laktozy nale偶y przede wszystkim mleko w ka偶dej postaci. Zar贸wno pe艂ne jak i odt艂uszczone, skondensowane, w proszku, kozie czy owcze - wszystkie one b臋d膮 powodowa膰 wyst臋powanie dolegliwo艣ci u os贸b nietoleruj膮cych laktozy. R贸wnie偶 przetwory produkowane z mleka, a wi臋c 艣mietana, 艣mietanka i lody mleczne b臋d膮 zawiera膰 znaczne ilo艣ci laktozy. [16,19,20]

Na rynku dost臋pne s膮 obecnie bezlaktozowe zamienniki produkt贸w nabia艂owych - mleko, serki wiejskie, twarogi, jogurty. Zawarta w nich laktoza jest rozk艂adana w procesie technologicznym do glukozy i galaktozy. W takiej postaci mo偶e by膰 wch艂oni臋ta w jelicie cienkim i nie powoduje dolegliwo艣ci. Co ciekawe, mleko z roz艂o偶on膮 form膮 laktozy nabiera innych walor贸w smakowych. Glukoza jest znacznie s艂odsza w odczuciu ni偶 laktoza, a co za tym idzie - mleko bezlaktozowe r贸wnie偶. Cz臋sto wykorzystuj臋 ten fakt w pracy z pacjentami, kt贸rzy nie wyobra偶aj膮 sobie kawy bez cukru. Zach臋cam ich do spr贸bowania kawy z mlekiem bez laktozy, niezale偶nie od tego, czy j膮 toleruj膮 czy nie. Dzi臋ki temu dostaj膮 s艂odk膮 kaw臋, bez u偶ycia cukru. [19]

Produkty mleczne s膮 najbardziej powszechnym 藕r贸d艂em laktozy, ale nie jedynym. Dodawana jest ona do wielu produkt贸w, w celu celu poprawy ich konsystencji, smaku czy zapachu. Dlatego te偶 warto czyta膰 etykiety.

Potencjalne 藕r贸d艂a laktozy to:

  • chleb i produkty piekarskie,
  • zbo偶owe produkty 艣niadaniowe,
  • mielonki mi臋sne,
  • s艂odycze,
  • zupy w proszku,
  • sosy sa艂atkowe. [1]

W por贸wnaniu z diet膮 bezmleczn膮, ograniczenie produkt贸w na diecie bezlaktozowej jest niewielkie. W zwi膮zku z tym, r贸wnie偶 ryzyko niedobor贸w pokarmowych jest znikome. Je艣li tylko przestrzegamy podstawowych zasad zdrowego 偶ywienia (opisanych w artykule na temat diety podstawowej), dbamy o r贸偶norodno艣膰 diety i korzystamy z sezonowych produkt贸w - nie gro偶膮 nam deficyty sk艂adnik贸w od偶ywczych.

Dieta bezlaktozowa - produkty dozwolone i zakazane
Ale z tej laktozy cwany czort! A偶 w tylu produktach mo偶e si臋 ukry膰. M贸j dietetyk codziennie pilnuje, by kucharze zwracali na to uwag臋 na kuchni. Jak zam贸wisz diet臋 bezlaktozow膮, mo偶esz mie膰 pewno艣膰, 偶e w pude艂kach laktozy brak!
Ma艂pa m贸wiPoprosz臋 wi臋c!

Podsumowanie

Zar贸wno dieta bezmleczna jak i bezlaktozowa nale偶膮 do diet eliminacyjnych. Pierwsza wyklucza z jad艂ospisu du偶膮 grup臋 produkt贸w, druga - niewielk膮. O ile w przypadku eliminacji laktozy zbilansowanie diety nie stanowi wi臋kszego wyzwania, o tyle przy ca艂kowitym wykluczeniu nabia艂u pojawia si臋 ryzyko niedobor贸w pokarmowych. Elementem diety, na kt贸ry nale偶y zwr贸ci膰 szczeg贸ln膮 uwag臋 w tym przypadku jest wap艅. Warto przypilnowa膰 dw贸ch rzeczy:

  1. Zadba膰 o jego dobre 藕r贸d艂a - m.in. warzywa kapustne, orzechy i nasiona, ryby, wzbogacane mleka, tofu, wody mineralne.
  2. Uwa偶a膰 na sk艂adniki ograniczaj膮ce jego przyswajanie - alkohol, kaw臋, herbat臋, napoje gazowane.

Stosuj膮c diet臋 bezmleczn膮 i bezlaktozow膮, powinni艣my pami臋ta膰 o tym, 偶e bia艂ka mleka i laktoza mog膮 wyst臋powa膰 r贸wnie偶 w innych produktach ni偶 mleczne. Dlatego te偶 czytajmy etykiety, zawsze!

Moje bezmleczne i bezlaktozowe przepisy s膮 naprawd臋 wyma艂pi艣cie smaczne. Spr贸buj i daj zna膰, jak Tobie smakuj膮!
Ma艂pa m贸wiOk, pr贸buj臋!

Pi艣miennictwo

  1. Zatwarnicki P.: Nietolerancja laktozy - przyczyny, objawy, diagnostyka. Piel. Zdr. Publ. 2014, 4, 3, 273鈥276
  2. Ma艂czy艅ska T.: Uczulenie na mleko krowie. Alergia Wsp贸艂czesna. XII 1999, 3 (03), 9-12
  3. Dadas-Stasiak E., Kalicki B., Jung A.: Najcz臋艣ciej wyst臋puj膮ce przyczyny i rodzaje alergii u dzieci w 艣wietle aktualnej epidemiologii. Pediatr Med Rodz 2010, 6 (2), 92-99
  4. https://www.forummleczarskie.pl/RAPORTY/495/2/produkty-bezlaktozowe/
  5. Podstawy dietetyki. Pod red. Bujko J. Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2008
  6. Jarosz M., Traczyk I.: Alergie pokarmowe. W: Jarosz M: Praktyczny Podr臋cznik Dietetyki. Instytut 呕ywno艣ci i 呕ywienia, 2011, 223-232
  7. Walczak M., Grzelak T., Kramkowska M. i wsp.: Ocena sposobu 偶ywienia i stanu od偶ywienia dzieci z alergi膮 na bia艂ka mleka krowiego - badania pilota偶owe. Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, 124鈥129
  8. Michalczuk M., Sybilski A.: Nietolerancje pokarmowe. Pediatr Med Rodz 2010, 6 (3), 189-193
  9. Czernecki T., Tarnog贸rski Z.: Alergeny i alergie pokarmowe. 呕ywno艣膰, 2002, 1(30), 19-33
  10. Pa艂gan K., Bartuzi Z.: Czynniki genetyczne i 艣rodowiskowe w rozwoju alergii na pokarmy. Postepy Hig Med Dosw, 2012; 66, 385-391
  11. Protasiewicz M., Iwaniak A.: Alergie pokarmowe i alergeny 偶ywno艣ci. Bromatol Chem Toksykol, XLVII, 2014, 2, 237 鈥 242
  12. Kaczmarski M., Maciorkowska E., Jastrz臋bska J.: Alergia i nietolerancja pokarmowa u dzieci. Rola diety eliminacyjnej. Alergia Astma Immunologia, 1996, 1, 7-11
  13. Ma艂gorzewicz S., Wasilewska E.: Diagnostyka niepo偶膮danych reakcji na pokarm. Forum Zaburze艅 Metabolicznych 2016, 7, 2, 62鈥68
  14. Rychlik U., Marsza艂ek A.: Nietolerancja laktozy - wsp贸艂czesny stan wiedzy. Journal of Laboratory Diagnostics, 2013, 49, 1, 71-73
  15. Kurek M.: Alergia i pseudoalergia pokarmowa u m艂odzie偶y i os贸b doros艂ych. Alergia Astma Immunologia, 1998, 3(2), 66-75
  16. 呕ywienie cz艂owieka zdrowego i chorego. t.2. Pod red. Gaw臋cki J., Grzymis艂awski M. Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2010
  17. Hozyasz K., S艂owik M.: Mleka inne ni偶 og贸lnodost臋pne krowie - argumenty za i przeciw. Prz Gastroenterol 2013; 8 (2): 98鈥107
  18. Grober U.: Micronutrients. Metabolic Tuning - Prevention - Therapy. MedPharm 2009
  19. Pachocka L.: Nomenklatura diet. W: Jarosz M: Praktyczny Podr臋cznik Dietetyki. Instytut 呕ywno艣ci i 呕ywienia, 2011, 160-167
  20. M膮dry E., Krasi艅ska B., Walkowiak J. i wsp.: Hipolaktazja, zesp贸艂 z艂ego wch艂aniania laktozy, nietolerancja laktozy. Family Medicine & Primary Care Review 2011, 13, 2, 334鈥336
 Aleksandra Pichur
Dietetyk

Aleksandra Pichur

Dietetyk kliniczny, absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wroc艂awiu. Laureatka nagrody Rektora za Dyplom Roku oraz wicemistrzyni og贸lnopolskiego Turnieju Wiedzy Dietetycznej NUTRIADA. Obecnie pracuje w kilku gabinetach we Wroc艂awiu, prowadzi r贸wnie偶 pacjent贸w on-line. Znale藕膰 j膮 mo偶na na stronach:聽www.znanylekarz.pl/aleksandra-pichur/dietetyk/wroclaw聽oraz聽www.facebook.com/DietetykAleksandraPichur聽W swojej praktyce zajmuje si臋 terapi膮 oty艂o艣ci, insulinooporno艣ci i cukrzycy, a tak偶e wspomaganiem diet膮 terapii innych chor贸b. W pracy z pacjentem bierze pod uwag臋 nie tylko jego stan zdrowia, ale te偶 tryb 偶ycia i preferencje kulinarne. W ko艅cu dieta mo偶e by膰 skuteczna tylko wtedy, kiedy smakuje!