Dieta wegetariańska: w czym przeważa nad dietą mięsną?

SPIS TREŚCI

Jeszcze w ubiegłym stuleciu Kazimierz Bartoszewicz w swoim „Słowniku prawdy i zdrowego rozsądku” tak opisywał wegetarian:

„Wegetarjanie, ssaki roślinożerne o niewykształconem podniebieniu.
Obchodzą się bez jaj, mięsa a nawet mleka
- bez tego ostatniego zazwyczaj dopiero od drugiego roku życia.
Dla zasady żenią się z kobietami bardzo chudemi.
Życie ich jest wegetacją, stąd pochodzi ich nazwa.”

Na szczęście czasy nieprzychylnego patrzenia na roślinny model żywienia minęły. Wręcz przeciwnie, w ostatnich latach dieta wegetariańska zyskuje na popularności. Dane z 2018 roku wskazują, że aż 73% Polaków z dużych miast i ponad 50% mieszkańców wsi i mniejszych miast zamierza ograniczyć konsumpcję mięsa. Podobny trend obserwuje się w innych państwach europejskich - w Wielkiej Brytanii w przeciągu kilku ostatnich lat liczba osób stosujących dietę roślinną wzrosła o 300%. [1,2] 

Zainteresowanie dietą wegetariańską widzę też wśród swoich pacjentów. Choć nigdy nie narzucam żadnego modelu żywienia, to cieszy mnie otwartość na wprowadzanie wegetariańskich dań przynajmniej kilka razy w tygodniu. W końcu zgodnie z najnowszą Piramidą Zdrowego Żywienia, mięso powinniśmy ograniczyć do 500 gram w tygodniu. [3]

Czy wzrost popularności diet roślinnych wynika z większego zainteresowania dobrobytem zwierząt? Po części prawdopodobnie tak. Jednak dieta wegetariańska coraz częściej kojarzona jest nie tylko z troską o życie zwierząt, ale także o własne. W ostatnich dekadach XX wieku diety roślinne stały się tematem rzetelnych badań naukowych. Zainteresowanie tym modelem żywienia wzrosło, przede wszystkim dzięki obserwacjom zwyczajów żywieniowych i stanu zdrowia mieszkańców Azji i basenu Morza Śródziemnego. Odnotowano, że żyjące tam populacje charakteryzują się niskim odsetkiem zapadalności na choroby dietozależne oraz wysoką średnią długością życia. Czynnikiem wspólnym dla wszystkich tych populacji jest wysokie spożycie produktów roślinnych.  [4] Z jednej strony roślinny model żywienia może chronić przed chorobami cywilizacyjnymi: otyłością, nadciśnieniem, cukrzycą typu II, dyslipidemią, chorobami sercowo-naczyniowymi i niektórymi typami nowotworów. [5,6,7,8] Z drugiej strony, niesie ze sobą ryzyko występowania licznych niedoborów - przede wszystkim pełnowartościowego białka, kwasów omega-3, witaminy D, B12, żelaza, wapnia czy cynku. [5,9] W tym artykule znajdują się informacje zarówno na temat zalet diety wegetariańskiej jak i ryzyka jakie ze sobą niesie.

Troska o zwierzęta w wegetarianiźmie podoba mi się chyba najbardziej. Ja to bym nie mógł na przykład zjeść takiej słodkiej małpki jak ja. No sam popatrz na te moje czarne oczęta. Sama słodycz, przyznaj szczerze.
Małpa mówiFajnie, daj papu!

Wegetarianizm niejedno ma imię

Określenie “wegetarianizm” kryje za sobą wiele znaczeń, obejmując między innymi weganizm. [10] Wśród odmian diety bezmięsnej można wyróżnić kilka jej form, w zależności od stopnia wykluczenia produktów zwierzęcych. Do najpopularniejszych należą:

Rodzaje wegetarianizmu

Laktowegetarianizm - poza produktami roślinnymi pozwala na spożywanie mleka i produktów mlecznych. [7,11,12,13,14]

Laktoowowegetarianizm - poza produktami roślinnymi pozwala na spożywanie mleka i produktów mlecznych oraz jaj. Jest to najbardziej znana forma wegetarianizmu i jednocześnie najmniej ograniczająca. [7,11,12,13,15] Zgodnie z zaleceniami Polskiego Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii oraz Zespołu Ekspertów - jest to jedyna forma wegetarianizmu, którą dopuszcza się u dzieci w wieku rozwojowym. [14]

Pescowegetrianizm (ichtiwegetarianizm)- dopuszcza spożywanie produktów roślinnych, ryb i owoców morza. [7,11,12,13,14]

Semiwegeratianizm - wyklucza ze spożycia jedynie mięso ssaków. Dozwolone jest spożycie drobiu, ryb i owoców morza, a także jaj i produktów mlecznych. [7,11,12,13,14]

Fleksiwegetarianizm - jest to stosunkowo nowa odmiana wegetarianizmu. Zakłada ograniczenie spożycia mięsa na co dzień, dopuszczone jest spożywanie go poza domem, na uroczystościach czy przyjęciach. W roku 2019 ten model żywienia znalazł się na trzecim miejscu w rankingu na najzdrowszą dietę według U.S. News and World Report. [7,11,12,13,14]

Weganizm - oznacza całkowite wykluczenie z diety produktów pochodzenia zwierzęcego i spożywanie wyłącznie produktów pochodzenia roślinnego. Szczegółowe informacje na temat tego modelu żywienia znajdziesz w artykule Dieta wegańska. [7,11,12,13,14]

Witarianizm - odmiana weganizmu, która zakłada dodatkowo, że produkty nie mogą być przetworzone. Spożywane są jedynie warzywa i owoce na surowo. [7,11,12,13,14]

W treści tego artykułu, określeniem “wegetarianin” oraz “dieta wegetariańska” opisuję lakto- i laktoowowegetarianizm. Inne formy wegetarianizmu są nazywane odpowiednimi określeniami.

Wychodzi na to, że jestem witarianem! A Ty człowieku co masz w swoim brzuchu i na swoim sumieniu?
Małpa mówiDaj mi wege papu!

W czym dieta wegetariańska przeważa nad mięsną?

Coraz liczniejsze badania naukowe wskazują, że dieta bezmięsna może przyczyniać się do prewencji wielu chorób typowych dla naszych czasów. Już 10 lat temu (w 2009 roku) Amerykańskie Stowarzyszenie Dietetyczne wydało oświadczenie, że zarówno odpowiednio zaplanowana dieta wegetariańska jak i wegańska, mogą zapewniać korzyści zdrowotne i nie ma przeciwwskazań do ich stosowania nawet wśród kobiet ciężarnych. Podobne oświadczenie wydało Kanadyjskie Stowarzyszenie Dietetyczne. [14,16]

Kilka lat temu również polski Instytut Żywności i Żywienia przedstawił swoje pozytywne stanowisko w kwestii prawidłowo zbilansowanej diety wegetariańskiej. Zgodnie z rekomendacjami, dieta laktoowowegetariańska i laktowegetariańska może być stosowana zarówno u dorosłych jak i dzieci, jednak nie zaleca się stosowania diety wegańskiej w wieku rozwojowym. [15]

Co takiego wyróżnia dietę wegetariańską od tradycyjnej? Przede wszystkim bazowanie na produktach roślinnych sprawia, że nasz jadłospis staje się mniej gęsty energetycznie. To znaczy, że spożywając objętościowo taką samą porcję jak wszystkożerca, dostarczamy mniejszej ilości kalorii. W konsekwencji wegetarianie rzadziej zmagają się z nadwagą i otyłością. [6,7,8,17] W analizie 12 randomizowanych badań wykazano, że diety wegetariańskie przynoszą korzyści w aspekcie redukcji masy ciała. [18]

Inne pozytywne efekty diety bezmięsnej zostały przedstawione poniżej.

Spożycie składników w diecie wegetariańskiej

W porównaniu z wszystkożercami, zarówno wegetarianie, semiwegetarianie i pescowegetarianie (ichtiwegetarianie) uzyskują wyższe wyniki w indeksach oceniających modele żywienia. [20]

Czyli tylko małe małpki nie powinny jeść diety opartej na samych roślinach. Skąd ja to znam...Do dziś pamiętam, jak mama mówiła mi: "Wypij mleczko, a bananka zostaw."
Zostawić banana?! Nigdy w życiu!
Małpa mówiZamawiam!

Dieta wegetariańska - na zdrowie!

Prawidłowo zbilansowana dieta wegetariańska może przynosić wiele korzyści zdrowotnych, przede wszystkim:

  • dla układu sercowo-naczyniowego,
  • w prewencji i wspomaganiu leczenia cukrzycy typu II,
  • w prewencji niektórych typów nowotworów.

Wegetarianie charakteryzują się lepszym profilem lipidowym: niższymi poziomami cholesterolu całkowitego i LDL oraz trójglicerydów.  W konsekwencji rzadziej cierpią na chorobę niedokrwienną serca (czyli chorobę wieńcową). [7,14,17,21-25] 

Analiza kilku badań z różnych państw (m.in. Wielkiej Brytanii, Holandii, Niemiec i Stanów Zjednoczonych) wykazała, że wegetarianie mieli średnio o prawie 30% mniejsze ryzyko zgonu z powodu choroby niedokrwiennej serca. [21] Z kolei w badaniu Cancer and Nutrition szanse, że zachorują na chorobę wieńcową były o prawie 1/3 niższe niż u nie-wegetarian. Warto na to zwrócić szczególną uwagę, biorąc pod uwagę fakt, że choroby serca są przyczyną co czwartego zgonu na świecie. [17] W Polsce codziennie z powodu zawału serca umiera średnio 100 osób. [21]

Niższe spożycie sodu wiąże się z mniejszym ryzykiem nadciśnienia. [7,14,17,25] W licznych badaniach naukowych potwierdzono korzystny wpływ diety wegetariańskiej i wegańskiej na ciśnienie tętnicze krwi. [7,8,10,17] 

Wyższe spożycie błonnika chroni przed cukrzycą typu II. [14,17,26] Każda z odmian wegetarianizmu charakteryzuje się istotnie mniejszym ryzykiem wystąpienia tej choroby w porównaniu z nie-wegetarianami. [7,23,24,26] Wśród osób już chorujących na cukrzycę, dieta roślinna pomaga obniżać poziom glukozy na czczo oraz hemoglobiny glikowanej (wskaźnika określającego średnie poziomy glukozy w przeciągu kilku ostatnich miesięcy). [17] 

Roślinny model żywienia zmniejsza także ryzyko nowotworów jelita grubego, piersi i prostaty. Wynika to prawdopodobnie z dużej zawartości w diecie korzystnych związków roślinnych (bioflawonoidów), które mają działanie przeciwnowotworowe. [14,25,27] 

Dieta wegetariańska wpływa na zmniejszenie śmiertelności z różnych powodów. [17,26] W kilkuletnim badaniu [28] analizującym wpływ sposobu żywienia na umieralność z różnych przyczyn wykazano, że niezależnie od odmiany wegetarianizmu, liczba zgonów była niższa niż wśród nie-wegetarian. Silniejsze różnice obserwowano wśród mężczyzn niż wśród kobiet. 

Na niektóre korzyści trzeba trochę poczekać - spadek poziomu białka C-reaktywnego (wskaźnika stanu zapalnego) obserwowany jest dopiero po 2 latach stosowania diety wegetariańskiej. [29]

Czytając to, co tutaj Ola wyszukała i spisała, nie mogę się nadziwić, jak to jest, że człowieki tak się na to mięso uparły...
Małpa mówiJem wege!

Ciemna strona diety wegetariańskiej

Pomimo szeregu korzyści, jakie niesie ze sobą stosowanie diety roślinnej, to jest to mimo wszystko dieta eliminacyjna. Nieprawidłowo zbilansowana niesie ze sobą ryzyko występowania licznych niedoborów pokarmowych. [23] Należy jednak zaznaczyć, że jest to jedyny mankament takiego sposobu żywienia.

Do składników deficytowych należą najczęściej: 

  • pełnowartościowe białko (czyli takie, które dostarcza wszystkich niezbędnych aminokwasów w takich proporcjach, które pozwalają na ich efektywne wykorzystanie przez organizm),
  • kwasy omega-3,
  • witamina D,
  • witamina A,
  • witamina B12,
  • żelazo,
  • wapń,
  • cynk.  [9,11,14,19,30,31]

Niedobory powyższych składników są ściśle związane z typem diety wegetariańskiej jaką stosujemy. Pescowegetarianie prawdopodobnie pokryją zapotrzebowanie na kwasy omega-3, a laktowegetarianie nie powinni mieć deficytów wapnia. Największym ryzykiem niedoborów wszystkich wymienionych elementów obarczeni są weganie. Dodatkowo stosowanie diety roślinnej wiąże się z gorszą przyswajalnością składników mineralnych. W artykule Dieta wegańska zostały szczegółowo omówione deficytowe składniki oraz sposoby zapobiegania niedoborom. 

Ola w artykule "Dieta wegańska" świetnie opisała co poradzić na niedobory pokarmowe. Nawet mała małpka zrozumie!
Małpa mówiChcę jeść!

O co zadbać na diecie wegetariańskiej?

Nawyki żywieniowe są istotnym determinantem zdrowia. Nawiązując do zaleceń wielu ośrodków zajmujących się żywieniem, zdrowy model żywieniowy powinien bazować na roślinach - warzywach i owocach, a także pełnoziarnistych zbożach. Realizacja tego założenia wegetarianom przyjdzie z łatwością. [7]

Może być trudniej w przypadku kolejnych elementów prawidłowej diety, a więc źródeł pełnowartościowego białka. [7] Wegetarianie powinni pozyskiwać białko z różnych źródeł roślinnych, w tym z roślin strączkowych, produktów sojowych, ziaren, orzechów i nasion. W przypadku diety laktoowowegetariańskiej, dostarczą go także jajka i produkty mleczne, a pescowegetarianom - ryby. [32]

Jak nie dopuścić do niedoborów innych składników pokarmowych, wciąż pozostając wegetarianinem? Pomóc w tym może wiedza o tym, w jakich produktach znajdują się składniki potencjalnie deficytowe:

  • kwasy omega-3: orzechy włoskie, nasiona chia, nasiona lnu, olej lniany, olej rzepakowy, tłuste ryby (pescowegetarianie),
  • witamina D: grzyby, ryby (pescowegetarianie), żółtko jaja (laktoowowegetarianie); jednak warto rozważyć również jej suplementację ze względu na powszechne niedobory tej witaminy, nie tylko u wegetarian,
  • witamina A: jaja (laktoowowegetarianie), ryby (pescowegetarianie); w produktach roślinnych występuje beta-karoten, który jest prekursorem witaminy A, dostarczą go między innymi: marchewka, dynia, morele, jarmuż, szpinak i czerwona papryka,
  • witamina B12: występuje tylko w produktach pochodzenia zwierzęcego: rybach (pescowegetarianie), jajach i produktach mlecznych (laktoowowegetarianie); weganie powinni ją suplementować, 
  • żelazo: fasola, soja, amarantus, quinoa, pestki dyni, nasiona lnu; jego wchłanianie z produktów roślinnych jest mniejsze niż z pokarmów zwierzęcych, więcej na ten temat w artykule Dieta wegańska,
  • cynk: produkty pełnoziarniste, zboża, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona; jednak podobnie jak w przypadku żelaza, przyswajalność tego pierwiastka z produktów roślinnych jest ograniczona, więcej na ten temat w artykule Dieta wegańska,
  • wapń: produkty mleczne (laktowegetarianie), ryby (pescowegetarianie); o roślinnych źródłach tego pierwiastka można przeczytać w artykule Dieta wegańska.

Jednak badania wskazują, że tylko weganie zmagają się z niedoborami wapnia. Wegetarianie spożywają go nawet więcej niż wszystkożercy. [1,14] W badaniu analizującym pięć modeli żywienia, w którym wzięli udział semiwegetarianie, wegetarianie, pescowegetarianie, weganie i wszystkożercy, spożycie wapnia było najwyższe wśród pierwszych trzech grup - 1470 mg. Najniższe spożycie tego pierwiastka występowało wśród wegan - 738 mg, a więc poniżej dziennego zapotrzebowania. [20] Wegetarianie, przez wykluczenie mięsa z diety, odnoszą dodatkową korzyść dla prewencji osteoporozy - mniejsze zakwaszenie organizmu i zwykle niższa zawartość białka w diecie pozytywnie wpływa na układ kostny. [33] 

Według badania Grzelak T. i wsp. [9] większość wegetarian jest świadoma niedoborów z jakimi wiąże się ich sposób żywienia i prawie trzy czwarte z nich (72%) stosuje suplementację witaminowo-mineralną. Najczęściej stosowane są witamina D oraz witamina B12. Częściej po suplementy sięgają osoby z wykształceniem wyższym i mieszkańcy dużych miast.

Wege małpie pudełka pękają od tych wszystkich zdrowych dodatków. Jako bananowy witarian osobiście tego pilnuję!
Małpa mówiNo dobra, to chcę!

Podsumowanie

Dieta wegetariańska jest jednym z najzdrowszych modeli żywienia. Stanowi świetną prewencję chorób dzisiejszych czasów, takich jak otyłość, cukrzyca czy choroby sercowo-naczyniowe. Jej korzystne efekty wynikają przede wszystkim z wysokiego spożycia produktów roślinnych oraz ograniczenia w diecie nasyconych kwasów tłuszczowych. Dlatego nawet jeśli nie jesteśmy wegetarianami i nie zamierzamy nimi zostać, dobrze jest rozważyć większą konsumpcję warzyw, a mięso na obiad choć kilka razy w tygodniu zastąpić rybą lub roślinami strączkowymi.

Warto pamiętać, że do prawidłowego funkcjonowania człowiek nie potrzebuje konkretnych pokarmów, ale określonej ilości energii i składników odżywczych. Pokrycie zapotrzebowania na niektóre z nich może być łatwiejsze na diecie zawierającej mięso. Rezygnacja z niego sprawia, że zbilansowanie prawidłowego jadłospisu jest bardziej wymagające, ale na pewno możliwe. [31] W celu uniknięcia niedoborów powinniśmy przede wszystkim zadbać o różnorodność spożywanych pokarmów, ze zwróceniem szczególnej uwagi na te, które dostarczają składników potencjalnie deficytowych. [4,23] Wegetarianie powinni być także świadomi, że samo wykluczenie produktów zwierzęcych nie uczyni diety zdrową. Można przecież jeść codziennie na śniadanie kanapki z dżemem, na obiad serwować ziemniaki z wysokoprzetworzonym kotletem sojowym a’la schabowy, a zamiast kolacji podjeść paczuszkę chipsów o smaku paprykowym. Będzie wegetariańsko, a nawet wegańsko, ale nie będzie zdrowo. Dlatego niezależnie od tego na jaką dietę się decydujemy - niech będzie rozsądnie zaplanowana i odpowiednio zbilansowana.

Będąc człekokształtnym mieszkającym w miejskiej dżungli nie jest łatwo to wszystko zapamiętać i zorganizować gotowanie tak, aby posiłki były odpowiednio zbilansowane. Pozwól małpce dla siebie gotować! Moi kucharze zadbają o wszystko!
Małpa mówiPozwalam!
Jeśli masz wątpliwości, jak samodzielnie zbilansować dietę wegetariańską, pozwól, żeby Małpa ugotowała dla Ciebie!
Małpa mówiNo dobra! Gotuj!

Piśmiennictwo

  1. Mamzer H.: Wybryk natury czy natura? Socjologiczne uwarunkowania wzrostu popularności diet bezmięsnych. https://www.academia.edu/37720039/7.Wegetarianie.pdf  [data dostępu: 9.09.2019r.]
  2. https://infovege.com/weganizm-w-liczbach/
  3. Enders G.: Historia wewnętrzna. Jelita – najbardziej fascynujący organ naszego ciała. Feeria, 2015
  4. Leizman C.: Vegetarian nutrition: past, present, future. Am J Clin Nutr 2014;100, 496–502
  5. Menal-Puey S., Moran del Ruste M., Marques-Lopes I.: Nutritional composition of common vegetarian food portions. Nutr Hosp. 2016, 33(2), 386-394
  6. Komek A., Kucharska A., Kamela K.: Analiza profilu kwasów tłuszczowych diety wegetarian i niewegetarian w kontekście profilaktyki wybranych chorób dietozależnych. Wiadomości Lekarskie 2016, tom 69, 3, 483-488
  7. Benatar J., Stewart R.: Cardiometabolic risk factors in vegans; A meta-analysis of observational studies. PLOS ONE 2018, 13 (12)
  8. Tontad S., Stewart K., Oda K. i wsp.: Vegetarian diets and incidence of diabetes in the Adventist Health Study-2. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2013, 23(4), 292–299
  9. Grzelak T., Suliga K., Pełczyńska M. i wsp.: Ocena częstości stosowania suplementów diety wśród wegetarian oraz osób odżywiających się tradycyjnie. Probl Hig Epidemiol 2017, 98(2): 170-176
  10. Śliż D., Folga A.: Dieta wegetariańska – nowa moda czy przepis na leczenie nadciśnienia tętniczego? KARDIOLOGIA w praktyce 2014, 8, 1(27), 31-33
  11. Król E., Sobiech M., Krejpcio Z.: Ocena spożycia składników mineralnych w całodziennych racjach pokarmowych wybranej grupy wegetarian i niewegetarian. ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość. 2005, 2 (43), 114 – 120
  12. Dittfeld A., Gwizdek K., Jagielski P. i wsp.: Ocena związku pomiędzy ortoreksją a wegetarianizmem z użyciem BOT (Bratman Test for Orthorexia). Psychiatr. Pol. 2017, 51(6): 1133–1144
  13. Kołlajtis-Dołowy A., Jeruszka-Bielak M., Wawrzyniak A.: Diety alternatywne, ich stosowanie w wybranych grupach osób oraz źródła informacji. KOSMOS. Problemy Nauk Biologicznych 2019, 68, 2(323), 185-200
  14. Reguła J.: Charakterystyka i ocena wybranych diet alternatywnych. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2013, 4, 3, 115–121
  15. Śliwińska A., Olszówka M., Pieszko M.: Ocena wiedzy na temat diet wegetariańskich wśród populacji trójmiejskiej. Zeszyty Naukowe Akademii Morskiej w Gdyni 2014, 86, 133-146
  16. Piccoli G., Clari R., Vigotti F. i wsp.: Vegan–vegetarian diets in pregnancy: danger or panacea? A systematic narrative review. BJOG 2015,122, 623–633.
  17. Kahleova H., Levin S., Barnard N.: Cardio-Metabolic Benefits of Plant-Based Diets. Nutrients 2017, 9, 848
  18. Ru-Yi H., Chuan-Chlin H., Frank B. i wsp.: Vegetarian Diets and Weight Reduction: a Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Gen Intern Med 2015, 31(1), 109–16
  19. Key T., Appleby P., Rosell M.: Health effects of vegetarian and vegan diets. Proc Nutr Soc. 2006, 65(1), 35-41.
  20. Clarys P., Deliens T., Huybrechts I. i wsp.: Comparison of Nutritional Quality of the Vegan, Vegetarian, Semi-Vegetarian, Pesco-Vegetarian and Omnivorous Diet. Nutrients 2014, 6, 1318-1332
  21. Parol D., Mamcarz A.: Diety roślinne w kontekście chorób układu sercowo-naczyniowego. Folia Cardiologica 2015, 10, 2, 92–99
  22. Fenglei W., Jusheng Z., Bo Y.: Effects of Vegetarian Diets on Blood Lipids: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Am Heart Assoc. 2015, 4
  23. Pilis W., Stec K., Zych M. i wsp.: Health benefits and risk associated with asopting a vegetarian diet. Rocz Panstw Zakl Hig 2014, 65(1), 9-14
  24. Woo K., Kwok T., Celermajer D.: Vegan Diet, Subnormal Vitamin B-12 Status and Cardiovascular Health. Nutrients 2014, 6, 3259-3273
  25. Appleby P., Key T.: The long-term health of vegetarians and vegans. Proc Nutr Soc. 2016, 75(3), 287-293
  26. Lee Y., Park K.: Adherence to a Vegetarian Diet and Diabetes Risk: A Systematic Review and Meta-Analysis of Observational Studies. Nutrients 2017, 9, 603
  27. Tantamango-Bartley Y., Knutsen S., Knutsen R. i wsp.: Are strict vegetarians protected against prostate cancer? Am J Clin Nutr 2016,103,153–60
  28. Orlich M., Singh P., Sabete J. i wsp.: Vegetarian Dietary Patterns and Mortality in Adventist Health Study 2. JAMA Intern Med. 2013, 173(13), 1230–1238
  29. Haghighatdoost F., Bellissimo N., Totosy de Zepetnek J.: Association of vegetarian diet with inflammatory biomarkers: a systematic review and meta-analysis of observational studies. Public Health Nutr. 2017, 20(15), 2713-2721
  30. Rizzo G., Lagana S., Rapisarda A. i wsp.: Vitamin B12 among Vegetarians: Status, Assessment and Supplementation. Nutrients 2016, 8, 767
  31. Żywienie człowieka zdrowego i chorego. t.2. Pod red. Gawęcki J., Grzymisławski M. Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2010
  32. Marsh K., Munn E., Baines S.: Protein and vegetarian diets. Med J Aust. 2013, 19, 199(4), 7-10
  33. Dardzińska J., Banach D., Małgorzewicz S.: Diety roślinne a ryzyko rozwoju osteoporozy. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2016, 7, 3, 99–105
 Aleksandra Pichur
Dietetyk

Aleksandra Pichur

Dietetyk kliniczny, absolwentka Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu. Laureatka nagrody Rektora za Dyplom Roku oraz wicemistrzyni ogólnopolskiego Turnieju Wiedzy Dietetycznej NUTRIADA. Obecnie pracuje w kilku gabinetach we Wrocławiu, prowadzi również pacjentów on-line. Znaleźć ją można na stronach: www.znanylekarz.pl/aleksandra-pichur/dietetyk/wroclaw oraz www.facebook.com/DietetykAleksandraPichur W swojej praktyce zajmuje się terapią otyłości, insulinooporności i cukrzycy, a także wspomaganiem dietą terapii innych chorób. W pracy z pacjentem bierze pod uwagę nie tylko jego stan zdrowia, ale też tryb życia i preferencje kulinarne. W końcu dieta może być skuteczna tylko wtedy, kiedy smakuje!